گروهی از محققان موسسه فناوری ماساچوست به همکاری با مهندسان چینی، یک سیستم پیشرفته برای شیرینسازی آب دریا با بهرهگیری از انرژی خورشید توسعه دادهاند که نرخ تولید آب در آن از تکنولوژیهای مشابه موجود فراتر میرود. این دستگاه نوآورانه بتواند در هر ساعت بین چهار تا شش لیتر آب شرب با کیفیت بالا تولید نماید و به طور همزمان مشکل انباشت نمک را که چالش اصلی سیستمهای سنتی است، برطرف سازد.
پایه علمی این فناوری نوین بر روی تقلید از پدیده گردش دماشوری در اقیانوسها استوار شده که در طبیعت ناشی از تفاوتهای دمایی و غلظت نمک در لایههای مختلف آب به وجود میآید. طراحان با شبیهسازی دقیق این مکانیزم طبیعی، موفق شدهاند تا در مقیاس آزمایشگاهی و عملیاتی، جریانهای داخلی و گردابهای کوچکی ایجاد کنند که انتقال حرارت و تبخیر را بهینه میسازند.
معماری اصلی دستگاه شامل یک محفظه ابعاد محدود در حدود یک چمدان دستی است که از مواد با ضریب جذب حرارتی بالا بهره میبرد. فضای داخلی این محفظه به دو بخش مجزا تقسیم شده که در بخش بالایی لایهای تبخیرکننده قرار دارد و در بخش پایینی لایهای چگالنده یا کندانسور. نور خورشید وارد شده، آب را در قسمت بالایی به بخار تبدیل میکند و نمک را جدا میسازد؛ سپس بخار به بخش پایین هدایت شده و با سرد شدن، به آب عاری از نمک و قابل نوشیدن تبدیل میگردد.
لنان ژنگ، یکی از دانشمندان اصلی آزمایشگاههای امآیتی، در تشریح مکانیزم عملکرد بیان میدارد وقتی آب دریا در معرض نور خورشید قرار میگیرد، تبخیر رخ داده و نمک باقی میماند. افزایش غلظت نمک باعث سنگینتر شدن آب و حرکت آن به سمت پایین میشود. ما با بازسازی این پدیده در مقیاس کوچک و کنترلشده، توانستهیم نمکزدایی مداوم و بدون انسداد را محقق سازیم.
نکته قابل توجه در این طراحی، مدیریت هوشمندانه نمک جداسازی شده است. برخلاف سیستمهای معمول که با تجمع نمک در لایههای تبخیری روبرو شده و نیاز به شستشو یا تعویض منظم قطعات دارند، در این دستگاه نمک با جریان طبیعی آب به خارج از سیستم ادامه مسیر میدهد و عملکرد دستگاه برای سالها بدون افت کارایی تداوم مییابد.
مزیتهای رقابتی و کاربردهای بالقوه دستگاه جدید
این فناوری در مقایسه با روشهای آب شیرینسازی متداول مانند اسمز معکوس یا تقطیر چندمرحلهای، دو برتری استراتیجی دارد اول، نرخ تبدیل آب در واحد زمان به طرز چشمگیری بالاتر است و دوم، جدا کردن نمک به صورت پیوسته و خودکار انجام میپذیرد بدون اینکه هزینههای تی و نگهداری را بالا ببرد. عدم نیاز به برق شبکه یا پمپهای فشردهسازی مکانیکی، این دستگاه را برای مناطق دورافتاده، جزایر کوچک و جوامع ساحلی با زیرساخت محدود، گزینهای ایدهآل میسازد.
از منظر اقتصادی، سادگی معماری و عدم وابستگی به قطعات متحرک پیچیده، هزینه سرمایهگذاری اولیه و هزینههای جاری را به حداقل میرساند. محققان برآورد میکنند که با مقیاسدهی مناسب، این تکنولوژی میتواند آب شرب را با قیمتی رقابتی در مقایسه با روشهای موجود عرضه نماید و وابستگی به حمل آب از فاصلههای دور را کاهش دهد.
گام مهم بعدی تیم تحقیقی، تستهای میدانی در مقیاس بزرگتر و بهینهسازی مواد جذبگرما برای افزایش بازده در شرایط اقلیمی مختلف است. همزمان، تلاشهایی برای یکپارچهسازی این واحدها در شبکههای توزیع آب مقیاس محلهای و روستایی در جریان است تا پتانسیل تجاریسازی در ت دو تا سه سال آینده سنجیده شود.
انتشار نتایج و چشماندازهای آینده
یافتههای کامل این پژوهش در مجله علمی معتبر جول منتشر شده و برای دستیابی به متن کامل مقاله میتوان به نشریه مراجعه کرد. نویسندگان امیدوارند که با ادامه توسعه و همکاری با صنعت، بتوانند این دستگاهها را در قالب ماژولهای قابل استقرار سریع برای تأمین آب شرب خانوارهای کوچک، اردوگاههای مهاجرین، و مناطق بحرانی عرضه نمایند. این پیشرفت گامی قابل توجه در جهت دستیابی به اهداف توسعه پایدار سازمان ملل در زمینه آب و تصفیهسازی محسوب میشود.
از دیدگاه زیستمحیطی، این تکنولوژی مزایای قابلتوجهی نسبت به کارخانجات نمکزدایی سنتی دارد. عدم انتشار آبکشهای پرغلظت نمک به اقیانوس، یکی از چالشهای اصلی روشهای موجود است که با این سیستم به طور کلی حذف میشود. نمک استخراج شده به صورت تدریجی و با غلظت طبیعی به چرخه آب دریا بازمیگردد و از ایجاد زونهای مرده اکولوژیک در حاشیه سایتهای پردازش جلوگیری میکند.
پایداری مواد به کار رفته در دستگاه تحت ارزیابی سختگیرانه قرار گرفته است. لایه تبخیرکننده باید در مواجهه با تبخیر پیوسته، اشعه ماوراء بنفش و محیط خورنده نمک، کارایی خود را برای سالها حفظ نماید. تیم محققان در حال تست پلیمرهای پیشرفته و پوششهای نانوساختاری هستند که هم جذب حرارت را بهینه کنند و هم مقاومت در برابر فرسایش شیمیایی و بیولوژیک را تضمین نمایند.
مقایسه اقتصادی با تکنولوژیهای رقیب نشاندهنده پتانسیل رقابتی قوی است. در حالی که کارخانجات اسمز معکوس نیاز به سرمایهگذاری سنگین در پمپهای فشار بالا، پیشتصفیه پیچیده و مصرف انرژی مداوم دارند، سیستم پیش رو با سرمایهگذاری اولیه پایینتر و هزینه عملیاتی نزدیک به صفر، برای مقیاسهای کوچک تا متوسط جذابیت ویژهای ایجاد میکند. تحلیلهای اولیه دوره برگشت سرمایه را در محدوده هجده تا بیست و چهار ماه برآورد کردهاند.
قابلیت ماژولار بودن طراحی امکان استقرار تدریجی را فراهم میآورد. جوامع میتوانند با یک واحد آزمایشی آغاز نموده و با افزایش تقاضا، واحدهای موازی اضافه کنند بدون نیاز به بازسازی زیرساخت. این انعطافپذیری برای شهرهای در حال رشد ساحلی و توسعهدهندگان پروژههای گردشگری در جزایر، عامل تصمیمگیری کلیدی خواهد بود.
همکاری بینالمللی در این پروژه الگوی جدیدی از انتقال تکنولوژی را نمایش میدهد. ترکیب تخصص پایه محققان امآیتی در دینامیک سیالات و انتقال حرارت با تجربه مهندسی مقیاسسازی و تولید، مسیر از آزمایشگاه تا بازار را تسریع کرده است. طرفین توافق کردهاند که حقوق مالکیت فکری به صورت مشترک مدیریت شده و سودهای تجاری به نسبت مشارکت فنی و مالی تقسیم گردد.
چالشهای پیش رو شامل استانداردسازی برای مصادقه سازمان بهداشت جهانی، توسعه زنجیره تأمین قطعات در مناطق هدف، و آموزش نیروی فنی محلی برای نصب و نگهداری است. سازمانهای بینالمللی حمایتی از جمله برنامه توسعه الأمم متحد و بانک جهانی، علاقهمندند تا در صفاهای در آفریقای جنوب صحرا و جنوب آسیا سرمایهگذاری کنند تا اثربخستگی در شرایط واقعی سنجیده شود.
در افق میانمدت، محققان بر روی یکپارچهسازی با سیستمهای هوشمند مدیریت انرژی کار میکنند. ترکیب با پنلهای فتیک برای تامین برق کم مصرف کنترلکنندهها و سنسورها، و امکان نظارت از راه دور از طریق اینترنت اشیاء، قابلیت اطمینان و کارایی کلی را افزایش خواهد داد. هدف نهایی، ایجاد یک اکوسیستم آب مستقل، پایدار و مقاوم در برابر تغییرات اقلیمی برای میلیونها انسان در نواحی خشک و نیمهخشک است.