در گذشته دور، بخش بزرگی از جامعه از حقوق اولیه محروم بودند و در خدمت اربابان یا حاکمان به کار اجباری میپرداختند. با گذشت زمان و تدوین قوانین کار در دو قرن اخیر، روابط بین کارگر و کارفرما تنظیم شده و حق مرخصی به عنوان یکی از مصادیق حمایت از نیروی کار در اکثر کشورهای جهان به رسمیت شناخته شده است. در ایران نیز این حق در قانون اساسی، قانون کار و قانون مدیریت خدمات کشوری گنجانده شده است.
مرخصی در قانون ایران چیست و چه مبنایی دارد؟
مرخصی به معنای حق ترک کار در روزهای کاری است. اصل چهل و سوم قانون اساسی الزام میکند که نوع کار به گونهای باشد که فرد فرصت پرداختن به سایر ابعاد زندگی را داشته باشد. این اصل در قوانین پاییندستی نظیر قانون کار مصوب ۱۳۶۹ و قانون مدیریت خدمات کشوری بازتاب یافته است.
انواع مرخصی در قانون کار
قانون کار ایران در مواد ۶۲ تا ۷۴ انواع مرخصی را تعریف کرده است. برخی از این مرخصیها اجباریاند و کارفرما موظف است از آنها اطمینان حاصل کند یا معادل مالی بپردازد. دیگران برای شرایط خاصی نظیر بیماری، ازدواج، زایمان، فوت اقوام درجه یک، شیردهی، حج و استعلاج پیشبینی شدهاند. مرخصی استحقاقی رایجترین و جامعترین این موارد است که شامل تمام شاغلان بخش دولتی و خصوصی میشود.
مرخصی استحقاقی چیست و چگونه محاسبه میشود؟
هر کارگر یا کارمندی که در طول سال مداوم به کار بپردازد، حق غیبت از محل کار با حفظ حقوق را دارد. این حق که استحقاقی نامیده میشود، در ماده ۶۴ قانون کار مقرر شده و کارفرما نمیتواند از آن کسر کند. مدت این مرخصی دو و نیم روز در ماه، یعنی ۲۶ روز در سال است که با احتساب روزهای جمعه به ۳۰ روز (یک ماه کامل) میرسد. روزهای تعطیل رسمی جزو مرخصی محسوب نمیشوند. برای کار کمتر از یک سال، مرخصی به نسبت زمان خدمت محاسبه میگردد.
تفاوت در مشاغل سخت و زیانآور
افراد مشغول در مشاغل سخت و زیانآور سه روز در ماه، معادل پنج هفته در سال مرخصی استحقاقی دارند. این مرخصی در دو نوبت ششم ماهه قابل استفاده است. برای کارگاههای با کمتر از ده نفر کارگر، بر اساس آئیننامه ۱۹۱۰ قانون کار، مرخصی استحقاقی ۲۱ روز در سال تعیین شده است.
ذخیرهسازی مرخصی استحقاقی
کارگران میتوانند تا نه روز از مرخصی استفاده نشده را به سال بعد منتقل کنند. بقیه روزهای باقیمانده باید به صورت حقوق پرداخت گردد. کارمندان دولت نیز مجازند تا پانزده روز از مرخصی سالانه خود را ذخیره کنند.
انواع مرخصی استحقاقی
مرخصی ساعتی
بر اساس ماده ۷۰ قانون کار، مرخصی کمتر از یک روز کامل مرخصی ساعتی نامیده میشود و بین دو تا شش ساعت محاسبه میگردد. اگر مدت غیبت از این حد فراتر رود، یک روز کامل از سهمیه مرخصی استحقاقی کسر میشود.
مرخصی شیردهی (پاس شیر)
ماده ۷۸ قانون کار مادران دارای کودک زیر دو سال را مجاز میسازد که به ازای هر سه ساعت کار، نیم ساعت برای شیردهی تخصیص یابد. این مادران میتوانند تا دو سالگی کودک، یک ساعت زودتر از محل کار خارج شوند.
مرخصی کارگران فصلی
کارگران فصلی که تنها بخشی از سال به کار مشغول هستند، مرخصی استحقاقیمتناسب با ماههای کارکرد و با توافق کارفرما محاسبه میشود (ماده ۶۸ قانون کار).
مرخصی حج
ماده ۷۲ قانون کار به کارگر حق میدهد برای ادای حج واجب تا یک ماه مرخصی بگیرد، به شرطی که از مرخصی استحقاقی خود استفاده نکرده باشد. در غیر این صورت میتواند از مرخصی بدون حقوق بهرهمند شود.
تفاوت مرخصی استحقاقی و استعلاجی

مرخصی استعلاجی برای درمان و نقاهت پیشبینی شده و سقف زمانی ندارد؛ هرچه پزشک معالج تجویز کند قابل استفاده است. اما برای مرخصیهای بیش از ۱۵ روز و ۶۰ روز، تایید پزشک معتمد یا کمیسیون پزشکی سازمان تأمین اجتماعی الزامی است. در صورت طولانی شدن بیماری تا یک سال، فرد ممکن است به بازنشستگی پیش از موعد برود. برای کارمندان دولت، مرخصی استعلاجی تا چهار ماه با گواهی پزشک معتمد و بیش از آن با تایید شورای پزشکی وزارت بهداشت امکانپذیر است. قوانین این مرخصی برای کارگران تحت پوشش تأمین اجتماعی و سایر بیمهگرها پیچیدگیهای خاص خود را دارد و مشورت با مشاور حقوقی توصیه میشود.
نکات مهم در مورد مرخصی استحقاقی
- بر اساس ماده ۶۲ قانون کار، روزهای تعطیل رسمی (مانند جمعه و روز کارگر ۱۱ اردیبهشت) جزو مرخصی محسوب نمیشوند و حقوق آنها پرداخت میگردد.
- در صورت اختلاف بر سر مرخصی، مرجع حل اختلاف اداره کار است.
- در صورت استعفا یا ترک کار، حقوق مرخصی ذخیرهشده از بین میرود.
- ماده ۷۱ در موارد بازنشستگی، از کار افتادگی، تعطیلی کارگاه یا فوت، مطالبات مرخصی به کارگر یا وارثان پرداخت میشود.
- اگر در طول مرخصی استحقاقی بیماری رخ دهد، میتوان مرخصی را به استعلاجی تبدیل کرد تا سهمیه استحقاقی محفوظ بماند.
- ماده ۶۹ امکان جابهجایی مرخصی بین کارگران را فراهم میکند.
سوالات متداول
مرخصی استحقاقی چیست؟
حق غیبت از کار با حفظ حقوق به میزان دو و نیم روز در ماه (معادل ۳۰ روز در سال) برای تمام شاغلان.
مرخصی استحقاقی چند نوع دارد؟
شامل مرخصی ساعتی، شیردهی، حج و موارد مشابه است.
آیا روزهای تعطیل جزو مرخصی استحقاقی هستند؟
خیر، قانون کار روزهای تعطیل رسمی را از مرخصی مستثنی کرده است.
آیا میتوان مرخصی استحقاقی را ذخیره کرد؟
بله، کارگران تا نه روز و کارمندان دولت تا پانزده روز میتوانند به سال بعد منتقل کنند.
تفاوت مرخصی استحقاقی و استعلاجی چیست؟
مرخصی استحقاقی حق همه شاغلان است، اما استعلاجی مخصوص بیماران و نیازمندان درمان است.
آیا سربازان مرخصی استحقاقی دارند؟
قانون کار برای سربازان وظیفه مرخصی استحقاقی تعریف نکرده و مرخصی آنها به نظر فرمانده پادگان بستگی دارد.
نظر شما
شما چه تجربهای در درخواست و دریافت مرخصی استحقاقی داشتهاید؟ نظرتان درباره قوانین و شرایط جاری چیست؟