دانشمندان دانشگاه آریزونا موفق شدند سریعترین میکروسکوپ الکترونی جهان را بسازند که قادر است تصاویر لحظهای حرکت الکترونها را با وضوح زمانی بینظیر ثبت کند. انتظار میرود این دستاورد تحولی بزرگ در فیزیک، شیمی، بیوتکنولوژی، علوم مواد و رشتههای مرتبط ایجاد نماید.
محمد حسن، دانشیار فیزیک و علوم نوری، در گفتگو با نشریه اظهار داشت این ابزار نوین با دارا بودن بیشترین وضوح زمانی، امکان مشاهده مستقیم حرکت الکترونها در مقیاس زمانی بسیار کوتاه را فراهم میآورد و ارتباطی قوی بین یافتههای علمی و کاربردهای مهندسی برقرار میسازد. او افزود با بهرهگیری از این میکروسکوپ، امیدواریم به درک عمیقتری از فیزیک کوانتومی و پویایی الکترونها برسیم.
میکروسکوپهای الکترونی فوقسریع که از دهه ۲۰۰۰ معرفی شدند، از لیزر برای تولید پرتوهای الکترونی پالسی استفاده میکنند. این فناوری وضوح زمانی دستگاه را به شدت افزایش داده و مشاهده تغییرات سریع در نمونه را ممکن میسازد. برخلاف میکروسکوپهای سنتی که کیفیت تصویر به شاتر دوربین وابسته است، در این نوع دستگاهها وضوح به مدت زمان پالسهای الکترونی بستگی دارد؛ هرچه پالس کوتاهتر باشد، وضوح بالاتر میرود.
در نسل پیشین این میکروسکوپها، از مجموعه پالسهای الکترونی با مدت زمان آتوثانیه (یک کوینتیلیونم ثانیه) استفاده میشد که تصاویر متوالی شبیه فریمهای فیلم میساختند، اما تغییرات سریع الکترونها بین فریمها قابل مشاهده نبود. محققان آریزونا برای نخستین بار موفق به تولید یک پالس تک الکترون آتوثانیه شدند که حرکت الکترون را در یک لحظه ثابت میکند و وضوح زمانی را به طور قابل توجهی ارتقا میدهد، همانند یک دوربین پرسرعت که لحظات نامرئی را ثبت میکند.
حسن و تیم او تحقیقات را بر پایه کارهای برندگان نوبل فیزیک ۲۰۲۳، پیر آگوستینی، فرنس کراوز و آن لویییر بنا نهادند. این سه دانشمند با تولید اولین پالس تابش فرابنفش شدید آتوثانیه، راه را برای ردیابی لحظهای حرکت الکترون هموار کردند. حسن گفت پژوهش ما بر این دستاوردها استوار شده و با تولید اولین پالسهای الکترون آتوثانیه، امکان مشاهده همزمان حرکت الکترون در فضا و زمان فراهم شده است.
در این میکروسکوپ پیشرفته، یک لیزر قدرتمند به دو بخش تقسیم میشود یک پالس الکترون بسیار سریع و دو پالس نوری فوقکوتاه. پالس اول یا پالس پمپ به نمونه انرژی میدهد و باعث تغییرات سریع در الکترونها میشود. پالس دوم یا پالس گیت نوری با ایجاد یک پنجره زمانی بسیار کوتاه، تولید یک پالس تک الکترون آتوثانیه را ممکن میسازد که مدت این پنجره، وضوح نهایی تصویر را تعیین میکند.
با همگامسازی دقیق این دو پالس، محققان میتوانند زمان تعامل پالسهای الکترون با نمونه را به دقت کنترل کنند و در نتیجه، فرآیندهای فوقسریع در سطح اتمی را ثبت و مشاهده نمایند.