شانس از منظر علم روان‌شناسی: تعریف، تاثیر بر زندگی و راهکار‌های تبدیل شدن به فرد خوش‌شانس

به گزارش چطور، مفهوم شانس واژه‌ای کوتاه است که وزن سنگینی در تفکر بشر دارد. بسیاری از ما این پدیده را به باور‌ها و خرافات گره می‌زنیم؛ از بدشانسی آینه‌شکن تا بدیمنی عدد ۱۳ یا بازکردن چتر در فضای بسته. ما حتی موفقیت یا ناکامی دیگران را نیز به خوش‌شانسی یا بدشانسی آن‌ها نسبت می‌دهیم. اما واقعا شانس چیست؟ آیا این پدیده وجود خارجی دارد یا تنها ذهنی است؟ در این گزارش به بررسی علمی و روانشناختی شانس می‌پردازیم.

فروشگاه چطور - مجموعه صوتی چطور می‌توانیم شادتر زندگی کنیم؟

شانس چیست؟ سه دیدگاه رایج در میان مردم

ژاکلین وولی، استاد روان‌شناسی دانشگاه تگزاس، معتقد است مردم برای شانس سه تعریف اصلی در نظر می‌گیرند. گروه اول شانس را مترادف بخت و تصادف می‌دانند و برنده شدن در بازی‌های شانسی را خوش‌شانسی می‌نامند، در حالی که این تنها اتفاقی تصادفی است. گروه دوم شانس را نیرویی ماوراءالطبیعی می‌پندارد که در جهان وجود دارد و می‌توان با مراسم یا طلسم‌ها آن را هدایت کرد. گروه سوم شانس را ویژگی‌ای درونی و ذاتی می‌دانند که انسان با آن متولد می‌شود.

<figcaption id="caption-attachment-291054" class="wp-caption-text"بعضی عقیده دارند که نگهداری لاکی بامبو در خانه موجب خوش‌شانسی می‌شود.

ریچارد وایزمن، نویسنده کتاب عامل شانس و استاد درک عمومی روان‌شناسی در دانشگاه هرتفوردشایر، وجود جنبه جادویی یا خرافی برای شانس را رد می‌کند. با اما او تأکید دارد که خود را خوش‌شانس یا بدشانس دانستن، بر نحوه رفتار و تفکر فرد تأثیر می‌گذارد و به یک پیش‌بینی خودتحقق‌کننده تبدیل می‌شود. از این منظر می‌توان گفت شانس در سطح روانی و رفتاری وجود دارد. وایزمن توضیح می‌دهد تقریبا در هر فرهنگی در طول تاریخ ثبت‌شده، مردم درباره آیین‌های خرافی یا شانس صحبت می‌کردند، همان‌طور که ما نیز امروز، حتی با وجود علم و فناوری، درباره آن گفتگو می‌کنیم. چیزی در اعماق وجود ماست که تصور می‌کند زندگی با شانس اداره می‌شود و تلاش می‌کنیم بر آن مسلط شویم.

ولی نیز دلایل روانی گرایش به توضیحات فرا‌طبیعی را تشریح می‌کند ما از عدم اطمینان بسیار ناراحتیم. وقتی مردم حس می‌کنند کنترل کمتری بر زندگی‌شان دارند، مانند زمانی که اتفاقات تصادفی به نظر می‌رسند و نمی‌توانند زندگی‌شان را هدایت کنند، معمولا به‌دنبال توضیحات فرا‌طبیعی می‌گردند. از منظر دیگر، شانس راهی برای توجیه رویداد‌های تصادفی است که هیچ تسلطی بر آن‌ها نداریم. ذهن ما دشواری دارد تا بی‌جواب بماند و شانس این شکاف شناختی را پر می‌کند. برای مثال، در یک آتش‌سوزی همه خانه‌ها می‌سوزند به جز یکی؛ صاحب آن خانه خوش‌شانس تلقی می‌شود چون نمی‌دانیم چرا خانه او ویران نشده. یا اگر کسی در قرعه‌کشی برنده شود و شما برنده نشوید، او خوش‌شانس و شما بدشانس هستید. ما نمی‌توانیم مکانیزم این اتفاق را توضیح دهیم، بنابراین آن را به شانس منتسب می‌کنیم. در نتیجه شانس با تصادف، بعید بودن وقوع، عدم انتظاری و فقدان توضیح مشخص گره خورده است.

تعریف شانس از منظر روان‌شناسی نظریه اسناد

در روان‌شناسی، شانس معمولا در قالب اسناد مورد بررسی قرار می‌گیرد. اسناد تصمیمی است که درباره علت رویداد‌ها می‌گیریم. از آنجا که موجودات اجتماعی هستیم، رویداد‌های مورد تمرکز ما بیش‌تر مربوط به دیگران است. ما می‌خواهیم بدانیم چرا دیگران رفتار‌های خاصی را انجام می‌دهند. در جستجوی علل، معمولا رابطه علت و معلول را به مهارت، تلاش، سختی کار یا شانس نسبت می‌دهیم. مهارت و تلاش عوامل درونی، پایدار و در اختیار ما هستند، اما سختی کار و شانس عوامل بیرونی، ناپای‌دار و خارج از کنترل ما محسوب می‌شوند.

فرض کنید دانشجویی در امتحان آمار مردود می‌شود. چگونه این رویداد را توجیه می‌کند؟ پژوهشگران معتقدند اسناد بر سه ویژگی متمرکز است منبع (درونی یا بیرونی)، ثبات علت (پایدار یا موقت)، و می‌زان تسلط بر علت. اگر بگوید من تنبلی کردم و به جای درس‌خواندن رفتم مهمانی، این اسناد درونی است. اگر بگوید من همیشه دانشجو خوبی بودم، دفعه بعد بیش‌تر تلاش می‌کنم، اسناد درونی، پایدار و قابل کنترل است. اما اگر بگوید استاد از من متنفر است، شاید دفعه بعد حالش بهتر باشد، اسناد بیرونی، ناپای‌دار و خارج از اختیار است. احتمال اینکه این فرد ناکامی را به بدشانسی نسبت دهد بسیار بالاست.

تحقیقات در هلند نشان می‌دهد قماربازان نظر متفاوتی دارند. آن‌ها به روابط علت و معلولی اشاره نمی‌کردند، بلکه معتقد بودند برخی افراد ذاتا خوش‌شانس‌ترند (شانس ویژگی درونی است) و شانس نیرویی است که در جهان، جدا از انسان، وجود دارد. آن‌ها سعی می‌کردند زمان‌های حضور شانس را تشخیص دهند و با نگه داشتن اشیاء خاصی مانند تاس شانس‌آور، از آن بهره ببرند.

نقش شانس در زندگی واقعی اثبات‌های تجربی

یک تحقیق در سال ۲۰۱۰ نشان داد وقتی به افراد می‌گویند یک توپ گلف شانس‌آور است، احتمال ورود توپ در چاله افزایش می‌یابد. ولی توضیح می‌دهد بدیه‌ی است که شانس باعث این امر نشده؛ بلکه این باور خرافی به فرد اعتماد به نفس می‌دهد و عملکرد بهتری دارد. وقتی فکر کنید این توپ باعث می‌شود بهتر بازی کنید، با احتمال زیاد بهتر بازی خواهید کرد. علاوه بر این، شانس می‌تواند به فرد کمک کند نسبت به موقعیت خود احساس بهتری داشته باشد. وقتی کسی به موفقیت می‌رسد که ما آرزو داریم، راحت‌تر است بگوییم او خوش‌شانس است تا بپذیریم که بیش‌تر تلاش کرده. باور به بدشانس، زندگی را آسان می‌کند چون دیگر نیازی نیست مسئولیت موقعیت فعلی را بپذیریم. اما اگر شانس مسیر زندگی را تعیین کند، موفقیت یا شکست را به تصادف واگذار می‌کنیم. در عوض باید در زندگی نقش فعال داشته باشیم.

چگونه درباره شانس فکر کنیم؟ راهکار‌های علمی

شانس چیست - خوش بینی و نگاه مثبت موجب دیدن فرصت های بیشتر می شود<figcaption id="caption-attachment-291056" class="wp-caption-text"خوش‌بینی و تفکر مثبت موجب بیشتر دیدن فرصت‌ها و آوردن شانس به زندگی ما می‌شود.

آیا تغییر دیدگاه امکان‌پذیر است و می‌تواند نتایج بهتری به همراه داشته باشد؟ اولین نکته این است که جایگاه فرد در جامعه بر برداشت او از شانس تأثیر می‌گذارد. وایزمن می‌گوید شرایط تولد، جامعه، ساختار ژنتیکی، هیچ‌کدام به اختیار ما نیستند. اما او معتقد است که با انجام کار‌های خاصی می‌توان شانس را بهبود بخشید. او پس از مطالعه افراد خوش‌شانس و بدشانس دریافت که افراد خوش‌شانس فرصت‌های خوب را به حداکثر می‌رسانند و جسارت پیروی از شهود برای بهره‌برداری از آن‌ها را دارند.

وایزمن بیان می‌کند اگر آرام و شاد باشید، جهان‌بینی‌تان گسترش می‌یابد و فرصت‌های بیش‌تری می‌بینید. اگر انعطاف‌پذیر باشید، در زمان ایجاد فرصت‌ها بیش‌ترین بهره را می‌برید. افراد خوش‌شانس مقصد خود را می‌دانند، اما با توجه به جهت باد مسیرشان را تغییر می‌دهند. آن‌ها انتظار اقبال خوب دارند و تجربیات بد را به خوب تبدیل می‌کنند. وایزمن اضافه می‌کند آن‌ها معمولا خوش‌بین هستند و در برابر اتفاقات بد، بسیار مقاوم‌اند. اگر اتفاق بدی بیفتد، به جای تمرکز بر شرایط بهتر، فکر می‌کنند می‌توانست بدتر باشد.

ولی معتقد است این نگرش می‌تواند بر شانس آینده تأثیر بگذارد اگر درباره رویدادی احساس بهتری داشته باشید، شاید انتظارات بهتری از رویداد‌های آینده داشته باشید و شانس شما تغییر کند. وایزمن پیشن‌هاد می‌دهد با دفتر خاطرات شانس، تمرکز را به سمت مثبت سوق دهید هر شب قبل از خواب حدود ۳۰ ثانیه درباره اتفاق مثبتی بنویسید که روز آن رخ داده یا از دوستان، خانواده، سلامتی یا اتفاق بدی که دیگر رخ نمی‌دهد قدردانی کنید.

باید دیدگاه بلندمدت داشت. شکستن پا ظاهری بد است، اما اگر همسر آینده‌تان را در بیمارستان ملاقات کنید، به اتفاق خوبی تبدیل می‌شود. نباید به عادات وابسته باشید؛ مسیر پیاده‌روی را تغییر دهید، برنامه تلویزیونی دیگر تماشا کنید، با افراد متفاوت صحبت کنید. حتی تغییرات کوچک موثرند. همیشه چشمانتان را باز نگه دارید و برای ربودن هر فرصتی که پیش می‌آید، آماده باشید.

یک جنبه کمتر مورد توجه در مدیریت شانس، نقش شبکه‌های اجتماعی و ارتباطات است. افرادی که طیف وسیعی از آشنایان در حوزه‌های مختلف دارند، احتمال مواجهه با فرصت‌های غیر‌منتظره را به شدت بالا می‌برند. این موضوع که در علم شبکه‌ها قدرت پیوند‌های ضعیف نامیده می‌شود، نشان می‌دهد که آشنایان دور (نه دوستان صمیمی) اغلب منبع جدید‌ترین اطلاعات و فرصت‌های شغلی، تجاری یا زندگی هستند. ر دادن دایره معارف، شرکت در جمع‌های متنوع و کمک به دیگران بدون انتظار مستقیم بازده، سرمایه‌گذاری موثری برای افزایش احتمال مواجهه با رویداد‌های خوش‌آیند است. این رویکرد نه تنها شانس را افزایش می‌دهد، بلکه کیفیت زندگی را از طریق حس تعلق و هدفمندگی ارتقا می‌بخشد.

سخن پایانی شانس ساخته می‌شود، نه داده می‌شود

اگر شانس چیزی است که تسلطی بر آن نداریم و مبتنی بر تصادف محض است، بهتر است تمرکزمان را بر روی آن متمرکز نکنیم و در عوض برای توسعه ذهنیت و تفکر مثبت تلاش کنیم. با قرار دادن خود در موقعیت‌های بهتر، که احتمال وقوع اتفاقات خوب در آن‌ها بیش‌تر است، خودمان شانس را می‌سازیم. چرا باید تصور کنیم موفقیت در زندگی به رویداد‌های تصادفی بستگی دارد؟ مسیر زندگی‌تان را خودتان تعیین کنید و انتظار نداشته باشید که شانس معجزه‌آسا و بدون تلاش سر راه‌تان قرار بگیرد.

به طور خلاصه، شانس یک نیروی جویی است که بر سرنوشت ما حکومت می‌کند، بلکه ترکیبی از نگرش، رفتار و مهارت‌های شناختی است که می‌تواند توسعه یابد. با درک مکانیزم‌های روانی پشت پرده، می‌توانیم کنترل بیش‌تری بر نتایج زندگی داشته باشیم و فرصت‌هایی را که دیگران شانس می‌نامند، با طراحی هوشمندانه به وجود بیاوریم. آینده متعلق به کسانی است که نه تنها منتظر شانس می‌مانند، بلکه با هوش، جسارت و انعطاف‌پذیری، بستر آن را می‌سازند.

نویسنده نوشته: ایمان صالحی

آواتار از  ایمان صالحی