یکی از جذابیت‌های خواندن کتاب یا شنیدن خاطرات، تصور کردن توصیفات یا شنیده‌هاست. تصور کردن برای بسیاری از افراد راهی برای خلق ایده‌های تازه یا حل مسائل و مشکلات محسوب می‌شود. متأسفانه همه انسان‌ها این‌قدر خوش‌شانس نیستند و برخی توانایی فکر و خیال‌پردازی را ندارند. پژوهش در مورد این افراد و شناخت بیش‌تر آن‌ها، دانشمندان را با چالشی جدید روبرو کرد آیا مردمک بزرگ‌تر نشانه قدرت تخیل بیش‌تر است؟ اگر شما هم در مورد ربط اندازه مردمک چشم با قدرت تخیل کنجکاو هستید، با ما همراه باشید. در این مقاله، پرده از راز این ربط شگفت‌انگیز برداشته می‌شود.
عوامل مؤثر بر اندازه مردمک
مردمک چشم اندازه ثابتی ندارد. علت مهم تغییرات مردمک چشم، دیدن بهتر محیط اطراف است. در ادامه، برخی از عوامل مؤثر بر تحول اندازه مردمک چشم را مرور می‌کنیم.
۱. مقدار نور
اگر به عکاسی با دوربین علاقه‌مند باشید، احتمالا نام دیافراگم دوربین را شنیده‌اید. این قسمت از دوربین با باز و بسته شدن مشابه با نور محیط، شرایط بهتری برای ثبت عکس باکیفیت فراهم می‌کند. این قابلیت دوربین‌ها از کارکرد مردمک چشم الهام گرفته شده است. نور محیط یکی از علل مهم تحول اندازه مردمک چشم به حساب می‌آید. در روز‌های بارانی، مکان‌های تاریک و هرجایی که نور کمتر باشد، مردمک چشم بزرگ‌تر می‌شود. به همین ترتیب در روز‌های آفتابی و جاه‌ای پرنور، مردمک‌ها کوچک‌تر و تنگ‌تر می‌شوند. تحول اندازه مردمک در برابر نوری که به شبکیه می‌رسد، جهت دیدن بهتر اجسام و محیط است.
۲. محرک‌های شناختی
برخلاف آنچه بسیاری از افراد فکر می‌کنند، نور محیط تنها عامل مؤثر بر اندازه مردمک چشم نیست! رفتار‌های شناختی نیز سهمی در بزرگی و کوچکی مردمک چشم دارند. برای مثال برانگیختگی جنسی و محرک‌های احساسی از مواردی هستند که مردمک چشم شما را تنگ یا گشاد می‌کنند و در علم زبان بدن، با دقت به اندازه مردمک چشم می‌توان تشخیص داد فرد تا چه حد صادق است.
یکی دیگر از مواردی که مردمک چشم را بزرگ‌تر می‌کند، سر و کار داشتن با اموری است که نیاز به دقت و تمرکز زیاد دارند. وقتی که برای فعالیتی همه تمرکزتان را به کار می‌گیرید، سیستم عصبی غیر‌ارادی سمپاتیک فعال شده و مردمک چشم بزرگ‌تر می‌شود. این ویژگی شگفت از زمان انسان‌های اولیه و در جریان تکامل انسان شکل گرفته است.
فکر کنید وقتی که اجداد اولیه ما در طول شب از حیوانات شکارچی یا افراد قبایل دیگر فرار می‌کردند، مکانیسم مبارزه یا گریز، گشادی مردمک چشم می‌شد. گشادی مردمک چشم جهت دید بهتر آن‌ها و تشخیص به‌موقع شکارچی‌ها و زنده‌ماندن در موقعیت‌های خطرناک بود.
۳. تخیل
پزشکان به افرادی که مشکل تصویر‌سازی ذهنی و تخیل ندارند، غیر‌آفانتاز می‌گویند. افرادی که مبتلا به بیماری آفانتازیا می‌باشند، توان فکر و خیال‌پردازی ندارند، اما خلاقیت آن‌ها هیچ مشکلی ندارد.
متخصصان مردمک‌شناسی دانشگاه پرینستون در سال ۲۰۲۱ روی تعدادی از افراد غیر‌آفانتاز آزمایش‌هایی انجام دادند. آن‌ها بزرگی مردمک چشم شرکت‌کنندگان را در زمان خواندن جملات ساده و جملات استعاری اندازه گرفتند.
برای مثال شرکت‌کنندگان در یک آزمایش چند ضرب‌المثل و چند جمله با آرایه‌های ادبی و در آزمایشی دیگر جملاتی ساده و فقط با معنای یکسان را خواندند. آزمایش اول طوری طراحی شده بود که افراد خواه‌ناخواه معنی جملات را فکر می‌کردند، در حالی که در آزمایش دوم نیازی به پشتیبانی گرفتن از قوه تخیل برای فهمیدن معنی جملات نبوده است.
نتیجه این آزمایش ربط اندازه مردمک چشم با قدرت تخیل را آشکار کرد. مردمک شرکت‌کنندگان در آزمایش اول بزرگ‌تر از حالت عادی شده بود. در آزمایش دوم، اندازه مردمک چشم افراد تحولی محسوس نکرد.
در سال ۲۰۲۲، محققان برای بررسی نظریه ربط مردمک بزرگ‌تر با قدرت تخیل آزمایش‌های بیش‌تری انجام دادند و آشکار شد حتی نوع تصویر‌سازی ذهنی هم در تحول اندازه مردمک چشم نقش دارد. اگر جملات استعاری فضایی روشن و پرنور را در ذهن شرکت‌کنندگان به عکس بکشند، مردمک چشم‌ها بیش‌تر از وقتی بزرگ خواهد شد که فرد فضایی کم‌نور را فکر می‌کند.
قدرت تخیل بیش‌تر، مردمک بزرگ‌تر
دانشمندان دانشگاه نیو ساوت ولز استرالیا تحقیقات بیش‌تری در مورد ربط بین قدرت تخیل و مردمک چشم انجام دادند و به این نتیجه رسیدند که شفافیت عکس ذهنی فرد با مقدار تحول اندازه مردمک ربط دارد. هرچه قوه تخیل فرد نیرومندتر باشد، زمان تجسم تصویری ذهنی مردمک‌هایش بزرگ‌تر خواهند شد.
این پژوهشگران برای اثبات نظریه خود آزمایشی را روی افراد آفانتاز و غیر‌آفانتاز انجام دادند. آن‌ها عکس‌العمل مردمک هر فرد را در زمان دیدن تصاویر گوناگون بررسی کردند. نگاه کردن به تصاویر روشن و نورانی علت تنگی مردمک و تصاویر تیره علت گشادی آن شد. مقصد مهم این آزمایش افزایش دقت اندازه‌گیری‌ها و نتیجه‌گیری بهتر بود. در این مرحله از آزمایش، شرکت‌کنندگان آفانتاز و غیر‌آفانتاز امتیاز یکسانی کسب کردند.
در مرحله بعدی آزمایش، محققان از شرکت‌کنندگان خواستند اشیایی را فکر کنند که در زندگی واقعی‌شان دیده‌اند. افراد در طول آزمایش عینک‌هایی بر چشم داشتند که تغییرات مردمکشان را اندازه می‌گرفت. آن‌ها باید آشکار بودن عکس ذهنی را خودشان بررسی می‌کردند و به پژوهشگران گزارش می‌دادند.
همانطور که دانشمندان انتظار داشتند، افراد مبتلا به آفانتازی نتوانستند شفافیت تخیلشان را گزارش دهند. مردمک چشم آن‌ها نیز در طول این آزمایش هیچ تحولی محسوس نکرد. افراد غیر‌آفانتاز که تصاویر ذهنی بسیار راحت را گزارش دادند، در طول آزمایش تصویر‌سازی ذهنی مردمک‌های بسیار بزرگ‌تری داشتند.
منفعت تحقیق در مورد ربط بین قدرت تخیل و مردمک چشم
احتمالا در نگاه اول بررسی ربط بین قدرت تخیل و مردمک بزرگ‌تر بی‌منفعت به نظر برسد، اما اهمیت این کار را می‌توان از سخنان محققان این پژوهش دریافت. ربکا کیوگ، از پژوهشگران این آزمایش، می‌گوید نتایج این پژوهش بیانگر گستردگی ذهن انسان است که بسیار بیش‌تر از چشم ما دور می‌ماند. سنجش قدرت تخیل از روی مردمک چشم به ما یادآوری می‌کند که این که من چیزی را فکر می‌کنم و به یاد می‌آورم، به این معنی نیست که همه می‌توانند این کار را انجام دهند.
جوئل پیرسون، از دانشمندان دانشگاه نیو ساوت ولز، با تکیه بر نتایج این پژوهش اکنون در حال طراحی روشی آنلاین برای اندازه‌گیری درجه‌های گوناگون تصویر‌سازی ذهنی و تشخیص آفانتازی است. این مقیاس‌بندی برای بهبود زندگی افراد آفانتاز سودمند خواهد بود.
اندازه‌گیری درجه‌های گوناگون تصویر‌سازی ذهنی با سنجش تغییرات بزرگی مردمک به ما فهمیدن بهتری از تخیل انسان، این قوت جادویی، می‌دهد. احتمالا هم این آزمایش‌ها به سوال همیشگی دانشمندان جواب دهند که چرا افراد آفانتاز توانایی تخیل ندارند اما می‌توانند خلاق باشند. افراد مبتلا به آفانتازیا بدون نیاز به فکر چیزی، از خلاقیتشان پشتیبانی می‌گیرند و این حقیقت مقداری گیج‌کننده است. دانشمندان تصمیم دارند در پژوهش‌های آتی مکانیسم‌های منفعت‌گیری از خلاقیت را کشف و ربط آن با بزرگی مردمک چشم را بررسی کنند.
جواب به برخی سوال‌های رایج در مورد رابطه مردمک بزرگ‌تر و تخیل نیرومندتر
اندازه مردمک چه ارتباطی با قوه تخیل دارد؟
مطالعات نشان می‌دهند که هنگامی چیزی را به طور آشکار فکر می‌کنیم، مردمک‌های ما بزرگ‌تر خواهد شد. این بدان معناست که فردی با تخیل قوی امکان‌پذیر است در طول فعالیت‌های خلاقانه مردمک‌های بزرگ‌تری داشته باشد.
آیا می‌توان با نگاه کردن به اندازه مردمک، مقدار قدرت قوه تخیل را سنجید؟
با اینکه تحول اندازه مردمک می‌تواند نشانی از مقدار تصاویر ذهنی و قوه تخیل ما باشد، اما رابطه مستقیم و قطعی با مقدار تخیل ندارد. این یکی از شاخص‌هایی است که محققان برای مطالعه فرآیند‌های شناختی ذهن انسان بهره‌گیری می‌کنند.
آیا داشتن مردمک‌های بزرگ‌تر به معنی باهوش‌تر بودن است؟
به طور کلی اندازه بزرگ‌تر مردمک در حالت عادی با نمرات بالا‌تر در آزمون‌های شناختی مرتبط بوده است. به این علت، مردمک‌های بزرگ‌تر می‌توانند با توان‌مندی‌های بهتر در دقت، حافظه و استدلال مرتبط باشند. با این حال این رابطه نیز یک‌طرفه و قطعی نیست.
آیا مردمک همه انسان‌ها نشانه‌های از قوه تخیل فرد را به همراه دارد؟
مردمک اکثر افراد در زمان فکر و عکس‌سازی ذهنی تحول اندازه می‌دهد. با این حال، افرادی که مبتلا به آفانتازیا می‌باشند ممکن است تغییرات شبیه‌ی نداشته باشند.
آیا برای این اطلاعات کاربرد عملی هم وجود دارد؟
بله. فهمیدن اندازه مردمک در رابطه با مأموریت‌های شناختی می‌تواند در محیط‌های آموزشی، ارزیابی‌های روانشناختی و حتی در طراحی قابلیت کاربری سودمند باشد. اما اگر جستجوی کاربرد روزمره هستید، احتمالا جواب تا حدی منفی باشد.
خلاصه کلام
با دقت به آنچه خواندید، می‌توان به این نتیجه رسید که مردمک بزرگ‌تر نشانه قدرت تخیل بیش‌تر است! قطعا اگر این قیاس را در شرایطی با نور ثابت و بدون محرک‌های شناختی انجام دهیم. هرچه این تصویر‌سازی‌ها آشکار‌تر باشند، مردمک هم بزرگ‌تر می‌شود. شما چه نظری دارید؟ به نظر شما هم ارتباطی بین اندازه مردمک چشم و قدرت تخیل وجود دارد؟
