تلسکوپ کوچک و دستساز گالیله گالیلهای در سال ۱۶۰۹ میلادی، مصادف با ۹۸۸ خورشیدی، نخستین گام یک انقلاب عظیم در تاریخ اخترشناسی بود که نگرش بشر به جهان را برای همیشه تغییر داد. این اخترشناس ایتالیایی با الهام از اختراع هانس لیپرشی، دانشمند هلندی، تلسکوپی با بزرگنمایی بیستبرابر ساخت و برای اولین بار آن را به سمت آسمان شب دوخت.
اولین هدف رصدی گالیله، ماه بود که با تلسکوپ خود موفق شد درهها و کوههای سطح آن را به تفصیل مشاهده کند. اما کشف تاریخی او در هفدهم ژانویه ۱۶۱۰ میلادی، مصادف با ۱۷ دی ۹۸۹ خورشیدی، رخ داد وقتی سیاره مشتری را رصد کرد و چهار قمر از آن را شناسایی نمود. این یافتی که بعدا با نام قمرهای گالیله شناخته شد، اولین مدرک تجربی و انکارناپذیر برای تأیید نظریه خورشیدیمرکز نیکلاوس کوپرنیک بود و پایههای نظریه زمینمرکز بطلمیوس که هزاران سال حاکم بود را به لرزه در آورد.

تلسکوپ آینهای نیوتن و حل معضل انحراف رنگی
اسحاق نیوتن، دانشمند برجسته انگلیسی که بیشتر با قوانین حرکت و گرانش شناخته میشود، در میانه قرن هفدهم میلادی با ابداع تلسکوپ آینهای، یکی از بزرگترین چالشهای یک دوربینها را حل کرد. تا آن زمان، تلسکوپهای عدسی دچار پدیده انحراف رنگی میشدند که باعث میگرد لبه اجرام آسمانی رنگی و کدر دیده شوند. نیوتن با تجزیه نور خورشید با منشور، ماهیت این پدیده را كشف کرد و با استفاده از آینهی کروی به جای عدسه، مشکل انحراف رنگی را ریشهکن کرد.
هرچند این طراحی انحراف کروی جدیدی ایجاد کرد، نیوتن با افزودن آینه ثانویه، مسیر نور را اصلاح نمود و تلسکوپی کارآمد ساخت که مبنای تمام تلسکوپهای آینهای مدرن، از کوچک تا غولپیکرهای امروزی شد.

تلسکوپ فضایی هابل؛ چشمانی فراتر از لایه بادی زمین
رصد از سطح زمین همواره با موانعی چون نوسانات جوی، پراکندگی نور توسط مولکولهای هوا و آلودگی نوری شهرها روبرو بود. این آرزو در سال ۱۹۹۰ میلادی، مصادف با ۱۳۶۸ خورشیدی، با پرتاب تلسکوپ فضایی هابل توسط ناسا و سازمان فضایی اروپا محقق شد. هابل با آینه سهموی ۲.۴ متری و قرارگیری در مدار فراتر از اتمسفر، تصاویری با وضوح بیسابقه ارائه داد.
طی بیش از سه دهه فعالیت، هابل میلیونها تصویر ثبت کرده که در هزاران مقاله علمی استفاده شده و دید بشر از کیهان را متحول ساخته است. از تعیین دقیقتر سن جهان تا کشف توسعه شتابان کیهان، هابل تأثیرگذارترین تلسکوپ تاریخ محسوب میشود.

تلسکوپ فضایی جیمز وب؛ پردهبرداری از کودکی کیهان
موفقیت هابل را برای جیمز وب هموار کرد که در ۲۵ دسامبر ۲۰۲۱ پرتاب شد. این تلسکوپ با آرایه آینهای ۶.۵ متری طلااندوده و قرارگیری در نقطه لاگرانژ در فاصله ۱.۵ میلیون کیلومتر از زمین، در نماهای مادون قرمز کار میکند. پردههای محافظ عظیم، هرکدام در اندازه یک زمین تنیس، تلسکوپ را در دمای بسیار پایین نگه میدارند تا حرارت خورشید و زمین مانع رصد سیگنالهای ضعیف کهکشانهای اولیه نشود.
با بودجهای حدود نه میلیارد دلار و دو دهه توسعه، جیمز وب گرانترین ابزار علمی بشر است و انتظار میرود تصاویری از چند صد میلیون سال اول کیهان، شکلگیری ستارهها و جو سیارههای خارج از منظومه شمسی ارائه دهد.


تلسکوپهای غولپیکر زمینی؛ نسل جدید رصدخانهها
تکنولوژی اپتیک تطبیقی که در ۱۹۹۱ در رصدخانه جنوب اروپا ابداع شد، مانع بزرگ ساخت تلسکوپهای بزرگ زمینی را برداشت. این فناوری با اصلاح نوسانات جوی در زمان واقعی، امکان ساخت آینههای بسیار بزرگ را فراهم آورد. در حال حاضر دو پروژه کلان در حال اجرا هستند
تلسکوپ سی متری (TMT)
این تلسکوپ با آینه اصلی ۳۰ متری در قله ماونا کیا در هاوایی در حال ساخت است و پیشبینی میشود در ۲۰۲۷ عملیات را آغاز کند. آرایه آینهای آن از ۴۹۲ قطعه ششضلعی تشکیل شده که با دقت نانومتری کنترل میشوند.

تلسکوپ بسیار بزرگ اروپایی (ELT)
پروژه مشترک کشورهای اروپایی در شیلی با آینه ۳۹ متری، بزرگترین تلسکوپ نوری/مادون قرمز جهان خواهد بود. این غول با ۷۹۸ قطعه آینه ضلعی در ۲۰۲۵ به بهرهبرداری میرسد و قدرت جمعآوری نور دهها برابر تلسکوپهای فعلی را خواهد داشت.

تلسکوپهای فراتر از نور قابل دیدن
کیهان تنها در نور مرئی آشکار نمیشود. تلسکوپهای تخصصی دیگر پنهانترین پدیدهها را رصد میکنند
رصدخانه سوهو (SOHO)؛ نگهبان خورشید
پرتاب شده در ۱۹۹۵، این تلسکوپ فضایی همواره در فاصله ۱.۵ میلیون کیلومتر از زمین به سمت خورشید نگاه میکند. در طول ۲۵ سال، سوهو دادههای حیاتی درباره طوفانهای خورشیدی، اکلیپسیها و ساختار جو خورشید فراهم آورده که برای پیشبینی آب و هوای فضایی ضروری است.

تلسکوپهای رادیویی؛ گوشهای زمین برای شنیدن کیهان
تلسکوپهای رادیویی امواج الکترومغناطیسی با طول موج بلند را دریافت میکنند. مشهورترین آن، تلسکوپ آرسیبو در پورتوریکو با بشقاب ۳۰۵ متری بود که ۱۹۶۳ ساخته شد و پس از ۵۷ سال خدمت در ۲۰۲۰ تخریب گردید. اکنون آرایه VLA در نیومکزیکو با ۲۸ بشقاب ۲۵ متری، پیشرو رصد رادیویی است و کشفهایی همچون پلسرها و انفجارهای اشعه گاما را در کارنامه دارد.

از تلسکوپ دستساز گالیله تا جیمز وب و غولهای زمینی آینده، هر ابزارهای رصد، افق شناخت بشر را گسترش داده و پرده از رازهای تازهای از کیهان برمیدارد. این مسیر بیپایان کشف، تداعی کننده کنجکاوی ناچاک انسانی است که همچنان به دنبال درک عمیقتر جایگاه خود در جهان هستی میگردند.