واژه ان‌جی‌او در زبان انگلیسی مخفف دو کلمه نن‌گاورنمنتال اورگنایزیشن است که به معنی سازمان غیر‌دولتی یا مردم‌نهاد می‌باشد. در فارسی این سازمان‌ها به اختصار سمن نامیده می‌شوند. اصطلاح سازمان مردم‌نهاد را سازمان ملل متحد در سال ۱۹۴۵ می‌لادی برای تمایز نهاد‌های دولتی و سازمان‌های خصوصی ابداع کرد.
تعریف و ماهیت سازمان‌های مردم‌نهاد
سازمان‌های مردم‌نهاد از گروه‌ی از افراد مستقل از دولت‌ها تشکیل شده‌اند که معمولا برای اهداف خاص و انجام کار‌های داوطلبانه ایجاد می‌شوند. بانک جهانی این سازمان‌ها را نهاد‌های خصوصی تعریف می‌کند که برای تسکین رنج‌ها، توسعه منافع فقرا، حفاظت از محیط زیست، ارائه خدمات اجتماعی یا توسعه جامعه فعالیت می‌کنند. در ایران بر اساس آیین‌نامه تشکل‌های مردم‌نهاد مصوب ۱۳۹۵، سمن نهادی غیر‌دولتی است که برای فعالیت در راستای توسعه اجتماعی، فرهنگی و سیاسی ایجاد شده یا می‌شود.
سازمان‌های مشهور جهانی مانند عفو بین‌الملل و صلیب سرخ از جمله سمن‌های فعال در سراسر جهان هستند. در ایران این سازمان‌ها نقشی مهم در جامعه مدنی ایفا می‌کنند و گاهی به عنوان مشاور دولت‌ها، آژانس‌های بین‌المللی و سازمان ملل نیز فعالیت می‌کنند.
نقش و عملکرد سمن‌ها در جامعه
سازمان‌های مردم‌نهاد در جامعه مدنی بازیگران اصلی محسوب می‌شوند و در تغییرات اجتماعی نقش مهمی دارند. فعالیت‌های این سازمان‌ها می‌تواند به مسائل اجتماعی، سیاسی، محیط زیستی و حقوق بشری مربوط باشد. سمن‌ها زیرساخت‌ها را حفظ و بهبود می‌بخشند، از استارتاپ‌ها و فعالیت‌های نوآورانه حمایت می‌کنند، رابط میان دولت و مردم هستند، سخنگوی گروه‌های اقلیت می‌باشند، شهروندان را به حل مسائل محلی و جهانی تشویق می‌کنند و آموزش‌ها و کمک‌های لازم برای پروژه‌ها ارائه می‌دهند.
با این حال پژوهش‌ها نشان می‌دهد که بیش‌تر این سازمان‌ها با چالش‌هایی روبرو هستند. دولت‌ها و شرکت‌های خصوصی گاهی با مقررات محدودکننده و کمپین‌های تبلیغاتی علیه سمن‌ها، آن‌ها را تحت فشار قرار می‌دهند تا اعتبار آن‌ها در افکار عمومی کاهش یابد.
انواع سازمان‌های غیر‌دولتی
سمن‌ها به طور کلی به دو دسته تقسیم می‌شوند سمن‌های عملیاتی که هدف طراحی و اجرای پروژه‌های توسعه است و در سطح ملی و بین‌المللی تشکیل می‌شوند، و سمن‌های حمایتی که هدف افزایش آگاه‌ی برای رسیدن به اهداف خاص می‌باشد. بر اساس حوزه فعالیت نیز می‌توان آن‌ها را به سازمان توسعه غیر‌دولتی (ان‌جی‌دی‌او) که تنها بر توسعه تمرکز دارد، سازمان غیر‌دولتی بین‌المللی (آی‌ان‌جی‌او) که در چند کشور فعالیت می‌کند، و سازمان غیر‌دولتی محیط زیستی (ای‌ان‌جی‌او) که در حوزه محیط زیست فعال است، دسته‌بندی کرد.
وضعیت سازمان‌های مردم‌نهاد در ایران
بر اساس آمار‌های وزارت کشور، در حال حاضر ۸۷۰ سازمان مردم‌نهاد در معاونت مشارکت‌های اجتماعی ثبت شده‌اند. حوزه‌های فعالیت این سازمان‌ها شامل امور اجتماعی، اتحاد اقوام، امور بین‌الملل، خیریه، زنان، زیرساخت و توسعه، آسیب‌های اجتماعی، بشردوستانه، سلامت و بهداشت، تحکیم بنیان خانواده، جوانان، توسعه همکاری‌های بین‌المللی، حفظ آثار فرهنگی، دوستی با ملل، امور علمی، عمران و آبادانی، فرهنگی، گردشگری، محیط زیست و ورزشی می‌باشد. علاوه بر این، ۵۶۳۶۷ سمن در زمینه امور خیریه در پایگاه اطلاع‌رسانی و خیریه‌های کشور فعال هستند. سازمان‌های مردم‌نهاد جهاد کشاورزی نیز زیر نظر وزارت جهاد کشاورزی برای توسعه امور کشاورزی فعالیت می‌کنند.
قوانین و مقررات مربوط به سمن‌ها در ایران
قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران در اصول سوم، هفتم، صدم و بیست‌وششم بر مشارکت مردمی و آزادی تشکل‌ها تأکید دارد. بر این اساس هیئت وزیران آیین‌نامه اجرایی تأسیس و فعالیت سازمان‌های غیر‌دولتی را در ۱۳۸۴ و آیین‌نامه تشکل‌های مردم‌نهاد را در ۱۳۹۵ تصویب کرد. بر اساس این قوانین، سمن‌ها نهاد‌های غیر‌دولتی و غیر‌انتفاعی هستند که دولت در تأسیس و اداره آن‌ها نقشی ندارد و فعالیت در آن‌ها هیچ منفعت اقتصادی برای اعضا ندارد.
شرایط اعضای هیئت مؤسس
برای تشکیل هر سمن حداقل ۵ نفر به عنوان عضو هیئت مؤسس معرفی می‌شوند که باید ۱۸ سال تمام سن داشته باشند، تابعیت ایرانی باشند، حداقل ۲ نفر صلاحیت تخصصی در حوزه فعالیت سمن داشته باشند، عضو گروه‌های محارب و معاند نباشند و سابقه محکومیت کیفری مؤثر نداشته باشند. همچنین باید به قانون اساسی متعهد باشند و وابستگی به احزاب و گروه‌های غیر‌قانونی نداشته باشند.
منابع مالی سازمان‌های مردم‌نهاد
منابع مالی سمن‌ها شامل هدیه، اعانه و هبه اشخاص حقیقی و حقوقی داخلی و خارجی، وقف و حبس، وجوه حاصل از فعالیت‌های در چارچوب اهداف و اساسنامه، و حق عضویت در سازمان می‌باشد. هر سمن باید منابع تأمین هزینه‌های خود را در اساسنامه مشخص کند.
نظارت بر فعالیت سمن‌ها
شورای ملی توسعه و حمایت از تشکل‌ها بر فعالیت این سازمان‌ها نظارت می‌کند. معاون اجتماعی وزیر کشور رئیس این شوراست و اعضای آن نماینده‌های وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی، ورزش و جوانان، دادگس‌تری، می‌راث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی، سازمان حفاظت از محیط زیست، معاونت امور زنان و خانواده ریاست جمهوری، معاونت حقوقی رئیس‌جمهور و ۴ نماینده منتخب از تشکل‌های ملی و منطقه‌ای هستند.
در صورت تخلف سمن از قوانین، مراحل تذکر شفاه‌ی با یک ماه مهلت، تذکر کتبی با یک ماه مهلت، تعلیق پروانه به مدت سه ماه و در نهایت تقاضای لغو پروانه از دادگاه اجرا می‌شود.
سوالات متداول
مراجعه برای ثبت سازمان مردم‌نهاد
برای ثبت سازمان مردم‌نهاد دو راه وجود دارد مراجعه این‌ترنتی از طریق سامانه معاونت امور سازمان‌های مردم‌نهاد وزارت کشور، یا مراجعه حضوری به اداره کل امور سازمان‌های مردم‌نهاد در وزارت کشور، استانداری‌ها و فرمانداری‌ها.
مدارک لازم برای صدور پروانه
برای تقاضای ثبت سمن باید مدارک شناسایی، مدرک تحصیلی دو عضو مؤسس کارشناس در حوزه فعالیت سازمان و معرفی‌نامه نماینده هیئت مؤسس ارائه شود.
دخالیت در فعالیت دستگاه‌های اجرایی
بر اساس قوانین موجود، سمن‌ها می‌توانند در حوزه فعالیت اساسنامه خود و در امور مشاوره دولت مشارکت داشته باشند.
