راهنمای جامع داروهای ضدافسردگی انواع، مکانیسم اثر و عوارض سوءمصرف, افسردگی یکی از شایعترین اختلالهای روانی است که میتواند در هر سن و جنسیتی بروز یابد، هرچند در زنان و در اوایل بلوغ شیوع بیشتری دارد. درمان این بیماری نیازمند رویکردی چندجانبه است که دارودرمانی یکی از ستونهای اصلی آن محسوب میشود. پزشکان بر اساس سابقه بیماری، شدت علائم و پروفایل عوارض جانبی، داروی مناسب را برای هر بیمار تجویز میکنند.
مکانیسم عملکرد داروهای ضدافسردگی این داروها با تنظیم سطح انتقالدهندههای عصبی در مغز — مانند سروتونین، نوراپینفرین و دوپامین — به بهبود خلقوخو و کاهش علائم افسردگی کمک میکنند.
مهارکنندههای انتخابی بازجذب سروتونین (SSRIها) SSRIها پر تجویزترین گروه داروهای ضدافسردگی هستند. این داروها با جلوگیری از بازجذب سروتونین، سطح این انتقالدهنده عصبی را در شکاف سیناپسی افزایش داده و انتقال سیگنالهای عصبی را تقویت میکنند. نمونههای رایج عبارتند از سرترالین (زولفت)، فلوکستین (پروزاک)، سیتالوپرام (سلکسا)، اسیتالوپرام (لکساپرو)، پاروکستین (پکسیل) و فلووین (لوکس).
عوارض رایج این گروه شامل تهوع، اختلال خواب، عصبی بودن، لرزش و اختلال عملکرد جنسی میباشد که معمولاً در هفتههای اول درمان خودبهخودی بهبود مییابند. مهارکنندههای بازجذب سروتونین-نوراپینفرین (SNRIها) SNRIها به طور همزمان سطح سروتونین و نوراپینفرین را بالا میبرند.
داروهای این کلاس شامل دسوونلافاکسین (پرستیک)، دولوکستین (سیمبالتا)، لوومیلناسیپران (فتزیما) و ونلافاکسین (اِفِکسور) میشوند. عوارض رایج تهوع، خوابآلودگی، خستگی، یبوست و خشکی دهان. داروهای سهحلقهای (TCAها) TCAها از نسل قدیمیتر داروهای ضدافسردگی هستند و معمولاً زمانی تجویز میشوند که SSRIها یا SNRIها پاسخ ندهند. این داروها نیز بر سروتونین و نوراپینفرین اثر میگذارند اما پروفایل عوارض جانبی گستردهتری دارند.
نمونهها آمیتریپتیلین، کلومیپرامین، نورتریپتیلین و ایمیپرامین. عوارض شایع شامل یبوست، خشکی دهان، خستگی، تار دید و در موارد نادر هبوط فشار خون، ضربان قلب نامنظم و تشنج است. داروهای چهارحلقهای (تتراسایکلیکها) ماپروتیلین (لودیومیل) نماینده اصلی این گروه است که با متعادلسازی انتقالدهندههای عصبی اثر ضدافسردگی و ضداضطراب نشان میدهد. عوارض احتمالی خوابآلودگی، ضعف، سیرگی، سردرد، تار دید و خشکی دهان.
مسدودکنندههای بازجذب دوپامین و نوراپینفرین (NDRIها) بوپروپیون (ولبوترین) مهمترین داروی این کلاس است که با افزایش دوپامین و نوراپینفرین، علاوه بر افسردگی در اختلال عاطفی فصلی و کمک به رها کردن سیگار کاربرد دارد. این دارو معمولاً عوارض جنسی کمتری نسبت به SSRIها دارد. آنتاگونیستهای گیرندههای سروتونین گیرنده ۵-HT۱A ویلازدون (ویبرید) هم آنتاگونیست گیرنده ۵-HT۱A و هم مهارکننده بازجذب سروتونین است.
معمولاً خط دوم درمان محسوب میشود. عوارض تهوع، استفراغ، اختلال خواب. گیرنده ۵-HT۲ نفازودون و ترازودون داروهای قدیمیتری هستند که با انگونسم گیرنده ۵-HT۲ و مهار بازجذب سروتونین عمل میکنند. عوارض اصلی خوابآلودگی، سیرگی، خشکی دهان. گیرنده ۵-HT۳ ورتیوکستین (برینتلیکس) با مسدودسازی گیرنده ۵-HT۳ و تنظیم سروتونین اثر میگذارد. عوارض رایج اختلال جنسی و تهوع.
مهارکنندههای مونوآمین اکسیداز (MAOIها) قدیمیترین کلاس داروهای ضدافسردگی که با مهار آنزیم MAO، سطح سروتونین، نوراپینفرین و دوپامین را افزایش میدهند. به دلیل تداخلات جدی دارویی و غذایی (مانند تیرامین در پنیرهای کهنه، شراب سرخ و…) امروزه کمتر تجویز میشوند. نمونهها ترانیلسیپرومین، فنلزین، ایزوکاربوکسازید، سلژیلین. عوارض تهوع، سیرگی، اختلال خواب، بیقراری و خطر سندرم سروتونین در صورت ترکیب با داروهای سروتونینرژیک.
گزینههای طبیعی و مکملها برخی بیماران تمایل به استفاده از مکملهای طبیعی دارند، اما باید بدانند که این مواد جایگزین داروهای نسخهای نیستند و حتماً باید تحت نظر پزشک مصرف شوند. خار مریم این گیاه در طب سنتی برای افسردگی خفیف به متوسط استفاده میشود، اما شواهد علمی متناقض هستند.
مهمترین خطر خار مریم، تداخلات دارویی گسترده با داروهای ضدتشنج، سیکلوسپورین، داروهای قلبی، شیمیدرمانی، آنتیروویروسیها، استاتینها، قرصهای ضدبارداری، وارفارین و خود داروهای ضدافسردگی است که میتواند منجر به سمیت یا کاهش اثربخشی داروها شود. آدنوزیل متیونین ترکیبی ذاتی بدن است که در برخی مطالعات اثربخشی متوسط در افسردگی خفیف تا متوسط (به ویژه در دورههای ۶ هفتهای) نشان داده شده.
با این حال مکانیسم دقیق و تداخلات کامل آن هنوز در حال بررسی است و عوارضی مانند اختلال گوارشی و در موارد نادر تحریک مانیا گزارش شده است. اصول انتخاب داروی مناسب انتخاب دارو فرآیندی کاملاً فردی و تخصصی است. پزشک موارد زیر را در نظر میگیرد شدت و نوع افسردگی، سوابق پزشکی و دارویی بیمار، پروفایل عوارض جانبی (مثلاً افزایش وزن، اختلال جنسی، خوابآلودگی)، تداخلات دارویی، هزینه و ترجیحات بیمار.
شروع درمان معمولاً با دوز پایین و افزایش تدریجی انجام میشود تا عوارض اولیه مهار گردد. خطرات سوءمصرف و مصرف خودسرانه مصرف خودسرانه، افزایش دوز بدون نظر پزشک یا قطع ناگهانی دارو میتواند عواقب جدی داشته باشد سندرم سروتونین شرایطی حاد و احتمالا جانبین ناشی از افزایش بیش از حد سروتونین، معمولاً در اثر ترکیب چند داروی سروتونینرژیک. علائم آغتش، لرز، سیرگی، تب، تشنج، ضربان قلب سریع و بیهوشی. این یک اورژانس پزشکی است.
هیپوناترمی (کمخونی سدیم) به ویژه در سالمندان مصرفکننده SSRIها رایج است. علائم شامل سردرد، گیجی، ضعف عضلانی، بیقراری و در موارد شدید تشنج و بیهوشی میشود. افزایش خطر دیابت نوع ۲ مطالعات نشان میدهند مصرف طولانیمدت برخی داروهای ضدافسردگی (به ویژه TCAها و برخی SNRIها) میتواند مقاومت به انسولین را بالا برده و خطر دیابت را افزایش دهد. نظارت قند خون در بیماران پرریسک ضروری است.
افکار خودکشی در اوایل درمان در هفتههای اول آغاز دارو، برخی بیماران (به ویژه نوجوانان و جوانان) ممکن است تشدید افکار خودکشی را تجربه کنند. این پدیده ناشی از تغییرات شیمیایی مغز است و نیازمند نظارت نزدیک خانواده و پزشک در ماه اول درمان میباشد. هشدار! این مقاله تنها جنبه اطلاعرسانی دارد. هرگونه آغاز، تغییر دوز یا قطع داروی ضدافسردگی باید با نظر پزشک روانپزشک یا متخصص مربوطه انجام شود. خوددرمانی میتواند خطرناک باشد.
