هوش هیجانی (EI) نوعی هوش اجتماعی است که به فرد امکان می‌دهد احساسات خود و دیگران را درک کند، میان آن‌ها تمایز قائل شود و از این اطلاعات برای تنظیم افکار و رفتار‌های خود بهره ببرد. شواهد علمی متعدد نشان می‌دهد که هوش هیجانی در حوزه‌های گوناگون زندگی از جمله کار، سلامت فردی و روابط شخصی نقش مهمی ایفا می‌کند و با رضایت شغلی، سلامت ذهنی و بدنی، و حمایت اجتماعی ارتباط مستقیمی دارد.
بر پایه نظریه گلمن، چهار مؤلفه اصلی هوش هیجانی عبارت‌اند از خودآگاه‌ی یعنی توانایی تشخیص احساسات خود و تأثیر آن‌ها بر دیگران، خودکن‌ترلی یعنی قدرت تنظیم احساسات و واکنش‌های تکان‌دهنده با انعطاف‌پذیری در برابر شرایط متغیر، آگاه‌ی اجتماعی یعنی درک احساسات دیگران و همدلی با آن‌ها، و مدیریت روابط یعنی مجموعه مهارت‌های اجتماعی شامل تأثیرگذاری مثبت، کار تیمی، ارتباطات شفاف و مدیریت تعارضات.
با وجود جنبه‌های مثبت فرا‌وان، پژوهش‌ها ابعاد منفی و تاریکی برای هوش هیجانی آشکار کرده‌اند که اغلب نادیده گرفته می‌شوند. این توانایی می‌تواند برای فرد و کسانی که با او در تعامل هستند، اثرات مخربی داشته باشد. یکی از این ابعاد، رابطه با سه‌گانه تاریک شخصیت شامل ماکیاولیسم، روان‌پریشی و خودشیفتگی است. افرادی که امتیاز بالایی در این ویژگی‌ها دارند، فاقد همدلی، تمایل به قدرت، فریبکار و دستکاری‌گر بی‌رحمانه‌اند.
تحقیقی در دانشگاه تورنتو در سال ۲۰۱۱ نشان داد که کارمندانی با تمایل ماکیاولیستی و هوش هیجانی بالا، بیش از دیگران با همکاران خود رفتار‌های مضری چون تحقیر و شرمسارکردن در جهت منافع شخصی داشتند. روان‌پریشی نیز با تاکتیک‌های سنگین در محیط کار همراه است که شامل تهدید‌های آشکار برای مجازات دیگران و دستکاری ذهنی می‌شود. خودشیفته‌ها نیز از تاکتیک‌های نرم‌تر مانند وعده پاداش‌دهی برای سوءاستفاده نهایی از روابط مثبت استفاده می‌کنند.
مطابق پژوهش‌های جدید، تقویت توانایی‌های عاطفی می‌تواند امکان دستکاری روانشناختی یا عاطفی دیگران را هم آسان‌تر سازد. مهار احساسات خود، پنهان کردن احساسات واقعی را ساده می‌کند و درک احساسات دیگران، کنترل ریسمان‌های قلب آن‌ها را در اختیار فرد قرار می‌دهد. پژوهشی در دانشگاه کمبریج نشان داد که رهبرانی که با هوش هیجانی سخنرانی‌های الهام‌بخش می‌دهند، مخاطبان را کمتر به محتوای سخنان توجه می‌کنند و توانایی تفکر انتقادی آن‌ها را کاهش می‌دهند. افراد با سطح پایین توافق‌پذیری (همکاری، بردباری، مهربانی) بیش‌تر از هوش هیجانی برای دستکاری عاطفی بهره می‌برند.
فرضیه‌ای وجود دارد که افرادی با هوش هیجانی بالا و همدلی پایین، بیش‌تر مرتکب رفتار‌های ضد‌اجتماعی و دستکاری ذهنی می‌شوند. این موضوع به‌ویژه در کسانی مشهود است که پشتکاری مقصد‌محور دارند، به پاداش‌ها حساس‌اند و رفتار‌های تکان‌گرایانه نشان می‌دهند. برای شناسایی سوءاستفاده‌کنندگان، نشانه‌هایی چون حرکت متناقض با اصول اخلاقی، کاریزما برای تسلط بر دیگران، بهره‌گیری از حس گناه، اشتراک‌گذاری جزئیات شخصی برای کسب اعتماد، و تکیه بر قانون متقابلیت قابل مشاهده است.
احساسات قربانیان در مواجهه با این افراد شامل شک به صداقت آن‌ها، هراس از عکس‌العمل‌های پیش‌بینی‌نشده، خشم ناشی از تحمیل نظر، و ناامیدی ناشی از گیر افتادن در سیاه‌چاله‌های احساسی می‌شود. همچنین هوش هیجانی بیش از حد می‌تواند منجر به شخصی‌سازی مسائل، خستگی عاطفی و واکنش بیش از حد به استرس شود. آزمایشی در سال ۲۰۱۶ روی دانشجویان نشان داد که حساسیت بالا در تشخیص احساسات دیگران، واکنش پراس‌ترس‌تر در مواجهه با ارزیابی‌کنندگان با چهره‌های عبوس را به همراه دارد. حساسیت عاطفی بالا با احساسات منفی بیش‌تر در قربانیان سایبری نیز مرتبط است.
در محیط کار، هوش هیجانی بالا می‌تواند مانع ارائه بازخورد‌های صادقانه منفی، تردید در تصمیم‌گیری‌های ناخوشایند، خودکن‌ترلی بیش از حد و کمال‌گرایی شود. تظاهر به هوش هیجانی در کوتاه‌مدت ممکن است کارآمد باشد اما در درازمدت ناکام می‌ماند، زیرا این مهارت نیازمند خودآگاه‌ی و همدلی واقعی است. برای مقابله با دستکاری، شناخت راهبرد‌های رایج، شناسایی نقاط ضعف شخصی، قاطعیت در بیان نیاز‌ها و حفظ مرز‌های شخصی ضروری است.
هوش هیجانی جنبه‌های مثبت و منفی متفاوتی دارد و تمرکز معمول بر جنبه‌های مثبت، ابعاد تاریک را در حاشیه رانده است. آشنایی با این ابعاد منفی به افراد کمک می‌کند تا از دستکاری عاطفی و سوءاستفاده‌های احتمالی در روابط اجتماعی و حرفه‌ای مصون بمانند.
